تست شنوایی ABR: مراحل، اهداف و نحوه تفسیر تست ABR

تست ABR، که یکی از انواع تست شنوایی سنجی است، فعالیت الکتریکی عصب شنوایی و ساقه مغز را در پاسخ به صدا اندازه‌گیری می‌کند. این تست شنوایی برای بررسی و تشخیص مشکلاتی نظیر کم‌شنوایی در نوزادان، کودکان کوچک، یا افرادی که قادر به همکاری در تست‌های شنوایی رفتاری نیستند، تجویز می‌شود. هدف اصلی آن ارزیابی عملکرد مسیر شنوایی از گوش داخلی، تا ساقه مغز و تعیین آستانه شنوایی است. این تست به تشخیص ضایعات عصبی و تومورهای مسیر شنوایی نیز کمک می‌کند.

تست شنوایی ABR چیست؟

در تست شنوایی ABR، عملکرد مسیر شنوایی از گوش تا ساقه مغز، بدون نیاز به پاسخ فرد بررسی می‌شود؛ و به همین دلیل برای نوزادان و افرادی که همکاری کلامی ندارند، اهمیت ویژه‌ای دارد. در این روش، صداهایی مثل کلیک یا تون‌های خالص از طریق هدفون یا گوشی مخصوص وارد گوش می‌شود؛ و دستگاه با کمک الکترودهای کوچک روی سر، واکنش عصب شنوایی و ساقه مغز را به این صداها ثبت می‌کند؛ تا متخصص شنوایی‌سنج بتواند آستانه شنوایی و سلامت مسیر عصبی را ارزیابی کند.

این تست که با نام‌های «ABR» ،«Brainstem Evoked Response Audiometry» یا «پاسخ شنیداری ساقه مغز» هم شناخته می‌شود، از سیگنال‌های بسیار ضعیف مغزی استفاده می‌کند، که در اثر تحریک صوتی ایجاد شده، و سپس به صورت امواج مشخص روی مانیتور ظاهر می‌شود. با تحلیل شکل، ارتفاع و زمان‌بندی این امواج، می‌توان تشخیص داد آیا کم‌شنوایی حسی‌عصبی، مشکلات عصب شنوایی یا درگیری ساقه مغز وجود دارد؛ یا خیر و این تحلیل بدون نیاز به همکاری فعال شخص انجام می‌شود.^{Health Library Auditory Brainstem Response (ABR) Evaluation}

تست ABR چگونه عملکرد عصب شنوایی و ساقه مغز را بررسی می‌کند؟

در تست ABR، اساس کار بر ثبت فعالیت الکتریکی مسیر شنوایی پس از شنیدن صدا است؛ و همین ویژگی امکان بررسی عصب شنوایی و ساقه مغز را فراهم می‌کند. وقتی محرک صوتی به گوش می‌رسد، سلول‌های مویی حلزون آن را به پیام عصبی تبدیل می‌کنند، و این پیام از طریق عصب شنوایی به هسته‌های شنوایی ساقه مغز و در نهایت به ساختارهای بالاتر منتقل می‌شود؛ دستگاه ABR این فعالیت الکتریکی را در چند میلی‌ثانیه اول ثبت و به شکل موج روی صفحه نمایش نشان می‌دهد.

هر بخش از مسیر شنوایی در ناحیه‌ای از موج‌های تست ABR نقش دارد و به همین دلیل، تغییر در شکل یا تأخیر زمانی هر موج می‌تواند به متخصص کمک کند محل درگیری را حدس بزند. برای مثال، اختلال در عصب شنوایی ممکن است باعث کاهش دامنه یا تأخیر در Wave I شود، در حالی که آسیب‌های ساقه مغز بیشتر در امواج بعدی مانند Wave III و Wave V خود را نشان می‌دهند؛ این جزئیات به تشخیص‌هایی مانند نوروپاتی شنوایی، ضایعات ساقه مغز یا تأخیر در بلوغ مسیر شنوایی کمک می‌کند.

تست ABR برای چه افرادی انجام می‌شود؟

تست شنوایی ABR زمانی کاربرد دارد که نتوان با روش‌های معمول ادیومتری به صورت دقیق به آستانه شنوایی دست یافت یا نیاز به بررسی عصب شنوایی و ساقه مغز وجود داشته باشد. این شرایط معمولاً در نوزادان، کودکان خردسال، افرادی با ناتوانی ذهنی، بیماران بی‌هوش یا افرادی که به کم‌شنوایی ناگهانی، سرگیجه شدید، وزوز گوش یا علائم احتمالی تومور عصب شنوایی مبتلا هستند بیشتر دیده می‌شود و در این موارد، ABR یک روش کلیدی برای تصمیم‌گیری درمانی محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، تست ABR نقش مهمی در برنامه‌های غربالگری شنوایی بدو تولد و تشخیص زودهنگام کم‌شنوایی دارد، زیرا هرچه تشخیص و مداخله زودتر انجام شود، شانس موفقیت گفتاردرمانی، استفاده از سمعک یا کاشت حلزون بیشتر خواهد بود. در بزرگسالان نیز، زمانی که نتایج تست‌های رفتاری با شکایت بیمار هم‌خوانی ندارد یا پزشک به درگیری عصبی شک می‌کند، استفاده هدفمند از تست شنوایی ABR می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت مسیر شنوایی مرکزی ارائه دهد.

تست ABR در نوزادان و غربالگری شنوایی بدو تولد

برای نوزادان، تست ABR یکی از مطمئن‌ترین روش‌ها برای تشخیص زودهنگام کم‌شنوایی است و به همین دلیل در بسیاری از کشورها جزو برنامه غربالگری روتین بدو تولد قرار گرفته است. در این سن، نوزاد نمی‌تواند به صداها پاسخ رفتاری قابل اعتماد بدهد، بنابراین استفاده از پاسخ‌های الکتروفیزیولوژیک مغز بهترین راه برای ارزیابی عملکرد شنوایی محسوب می‌شود و معمولاً در حالت خواب طبیعی نوزاد انجام می‌گیرد تا حرکت و گریه باعث ایجاد نویز در ثبت امواج نشود.

طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود سه تا پنج نوزاد از هر هزار تولد زنده، دچار درجاتی از کم‌شنوایی قابل توجه هستند و اگر تشخیص تا بعد از دو سالگی به تأخیر بیفتد، تأثیر قابل توجهی بر رشد گفتار و مهارت‌های ارتباطی ایجاد می‌شود. به همین دلیل، انجام تست ABR یا سایر روش‌های مرتبط مانند AABR و تست OAE در ماه‌های اول زندگی، به پزشک و خانواده کمک می‌کند در صورت نیاز، برنامه سمعک، توانبخشی شنوایی و گفتاردرمانی را بدون اتلاف وقت آغاز کنند و از پیامدهای آموزشی و اجتماعی طولانی‌مدت پیشگیری شود.

کاربرد تست ABR در کودکان

در کودکان خردسال که همکاری کافی برای نشستن در اتاقک شنوایی‌سنجی و انجام تست‌های رفتاری استاندارد ندارند، تست ABR ابزاری ارزشمند برای تخمین آستانه‌های شنوایی در فرکانس‌های مختلف است. بسیاری از کودکان با اختلال طیف اوتیسم، عقب‌ماندگی ذهنی، بیش‌فعالی شدید یا اضطراب بالا ممکن است به پرسش‌ها پاسخ ندهند یا پاسخ‌های غیرقابل اعتماد ارائه دهند، بنابراین تکیه بر سیگنال‌های مغزی ثبت شده در ABR راه‌حل مناسبی برای تشخیص نوع و شدت کم‌شنوایی محسوب می‌شود.

همچنین در کودکان بزرگ‌تر که شک به کم‌شنوایی عصبی، نوروپاتی شنوایی، تأخیر در رشد گفتار یا مشکلاتی مثل عدم درک کلام در محیط‌های پر سروصدا وجود دارد، تست شنوایی ABR به عنوان مکمل تست‌های رفتاری استفاده می‌شود. با تحلیل امواج در شدت‌های مختلف، متخصص می‌تواند برآورد قابل اعتمادی از آستانه شنوایی کودک به دست آورد، برنامه سمعک یا سایر مداخلات را دقیق‌تر تنظیم کند و در صورت نیاز، کودک را برای بررسی‌های نورولوژیک تکمیلی ارجاع دهد.

کاربرد تست ABR در بزرگسالان

در بزرگسالان، زمانی که کم‌شنوایی ناگهانی، سرگیجه، عدم تعادل یا وزوز یک‌طرفه گوش دیده می‌شود، تست ABR می‌تواند به تشخیص ضایعات احتمالی عصب شنوایی یا ساقه مغز کمک کند. برای مثال، در مواردی که شک به نورینوم آکوستیک (تومور خوش‌خیم عصب شنوایی) یا ضایعات دمیلینه‌کننده وجود دارد، بررسی تأخیر بین امواج و تفاوت پاسخ بین دو گوش اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشک قرار می‌دهد و در کنار MRI به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.

تست شنوایی ABR چه مشکلاتی را تشخیص می‌دهد؟

تست شنوایی ABR به‌طور ویژه برای تشخیص اختلالات مسیر عصبی شنوایی و تعیین آستانه شنوایی در افرادی که همکاری کافی ندارند طراحی شده است و می‌تواند طیف وسیعی از مشکلات را نمایان کند. این تست در شناسایی کم‌شنوایی حسی‌عصبی، به‌ویژه در نوزادان و کودکان، کمک می‌کند و نشان می‌دهد آیا حلزون و عصب شنوایی در شدت‌های مختلف صدا پاسخ قابل قبول دارند یا خیر؛ به‌علاوه امکان تشخیص الگوهای مشکوک به نوروپاتی شنوایی و آسیب‌های ساقه مغز را نیز فراهم می‌سازد.

در بزرگسالان، غیرقرینگی پاسخ بین دو گوش، تأخیر غیرطبیعی بین موج‌ها یا کاهش دامنه برخی از امواج می‌تواند نشانه‌ای از درگیری عصب شنوایی، تومورهای گوش داخلی، ضایعات ساقه مغز یا مشکلات دمیلینه‌کننده باشد. این یافته‌ها به‌تنهایی تشخیص نهایی محسوب نمی‌شوند، اما وقتی در کنار شرح‌حال بیمار، معاینه گوش، ادیومتری تون خالص، تست گفتار و تصویربرداری قرار می‌گیرند، نقش مهمی در تکمیل پازل تشخیصی و انتخاب روش درمان مناسب، مانند سمعک، دارودرمانی، جراحی یا توانبخشی شنوایی خواهند داشت.

مراحل انجام تست شنوایی ABR

در روز انجام تست شنوایی ABR، ابتدا متخصص پوست محل‌هایی را که قرار است الکترودها چسبانده شوند (معمولاً پیشانی و پشت گوش‌ها) با گاز و محلول مخصوص تمیز می‌کند تا مقاومت الکتریکی پوست کاهش یابد و کیفیت سیگنال بهتر شود. سپس الکترودهای کوچک چسب‌دار روی این نقاط قرار می‌گیرند و بسته به نوع پروتکل، هدفون روی گوش یا گوشی مخصوص در مجرای گوش گذاشته می‌شود تا محرک‌های صوتی وارد گوش شوند؛ در این مرحله فرد باید کاملاً آرام و ترجیحاً در حالت ریلکس یا خواب قرار داشته باشد.

در ادامه، صداهایی مثل کلیک یا تون‌های Burst با شدت و فرکانس‌های مختلف پخش می‌شود و دستگاه، واکنش عصبی را در قالب امواج متوالی ثبت می‌کند؛ هر محرک چندین بار تکرار می‌شود تا نویز محیط و حرکات بدن از میانگین‌گیری حذف شود و شکل موج واضح‌تری به دست آید. بسته به سن، هدف تست و نیاز به بررسی هر دو گوش، مدت زمان انجام تست ABR معمولاً بین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد و در پایان، الکترودها برداشته شده و شنوایی‌سنج یا پزشک در مورد زمان آماده شدن گزارش و نحوه دریافت نتیجه به شما توضیح می‌دهد.

آیا تست ABR برای نوزادان نیاز به خواب یا بیهوشی دارد؟

در نوزادان، بهترین وضعیت برای انجام تست ABR زمانی است که نوزاد در خواب طبیعی و عمیق باشد، زیرا حرکت، گریه یا مکیدن شدید می‌تواند روی ثبت امواج اثر گذاشته و نویز ایجاد کند. به همین دلیل، معمولاً توصیه می‌شود والدین نوزاد را خسته و کمی گرسنه به مرکز بیاورند تا در شروع تست، شیر داده شود و نوزاد آرام بخوابد؛ در این حالت، در اغلب موارد نیازی به دارو یا بیهوشی نیست و تست در محیطی آرام و کم‌نور به‌راحتی انجام می‌شود.

در نوزادان بزرگ‌تر یا کودکانی که بسیار بی‌قرار هستند و با وجود تلاش برای ایجاد خواب طبیعی باز هم همکاری نمی‌کنند، در برخی مراکز و تحت نظر متخصص بیهوشی از داروهای آرام‌بخش سبک یا بیهوشی مختصر استفاده می‌شود. تصمیم برای استفاده از آرام‌بخشی به سن، وضعیت پزشکی، مدت زمان مورد نیاز برای تست و امکانات مرکز بستگی دارد و حتماً باید بعد از توضیح کامل مزایا و خطرات احتمالی به والدین، با رضایت آگاهانه انجام شود؛ در هر صورت، خود «تست شنوایی ABR» ذاتاً بدون درد است و نیاز به تزریق یا اقدام تهاجمی ندارد.

تفسیر نتیجه تست ABR چگونه انجام می‌شود؟

تفسیر نتیجه تست ABR فرآیندی تخصصی است که در آن شکل امواج، زمان رسیدن هر موج، فاصله زمانی بین امواج، دامنه پاسخ‌ها و تغییرات آن در شدت‌های مختلف صدا به دقت بررسی می‌شود. متخصص شنوایی‌سنج ابتدا بررسی می‌کند که آیا امواج اصلی در شدت‌های بالا به‌خوبی دیده می‌شوند یا خیر، سپس با کاهش تدریجی شدت محرک، کوچک شدن و محو شدن Wave V را دنبال می‌کند تا آستانه شنوایی برآورد شود؛ این اطلاعات به‌صورت عددی همراه با نمودار و توضیح در گزارش نهایی ثبت می‌شود.

در کنار آستانه شنوایی، الگوی زمانی و شکلی امواج برای تشخیص مشکلات عصب شنوایی یا ساقه مغز اهمیت دارد، چون تأخیر غیرعادی بین Wave I و Wave V یا اختلاف قابل توجه بین دو گوش می‌تواند نشانه درگیری یک‌طرفه یا مرکزی باشد. در گزارش «تست شنوایی ABR» معمولاً ذکر می‌شود پاسخ در هر گوش در چه شدتی قابل ثبت است، آیا الگوی امواج با سن فرد سازگار است، شواهدی به نفع نوروپاتی شنوایی یا ضایعات ساقه مغز وجود دارد یا خیر و در نهایت، توصیه‌هایی مثل ارجاع به پزشک متخصص گوش، استفاده از سمعک، پیگیری مجدد یا انجام تست‌های تکمیلی ارائه می‌شود.

امواج مختلف در تست ABR (Wave I تا Wave V)

در تست ABR، پاسخ عصبی به صورت مجموعه‌ای از امواج شماره‌گذاری شده از I تا V (و گاهی تا VII) دیده می‌شود و هر موج تقریباً نماینده بخشی از مسیر شنوایی است. به طور ساده، Wave I بیشتر به فعالیت عصب شنوایی نزدیک به حلزون مربوط است، Wave III به هسته‌های شنوایی در ساقه مغز و Wave V به ساختارهایی در قسمت بالاتر ساقه مغز مانند کولیکولوس تحتانی مرتبط دانسته می‌شود؛ بنابراین، بررسی حضور، شکل و زمان‌بندی هر یک از این امواج می‌تواند اطلاعاتی در مورد سلامت نسبی مسیر شنوایی فراهم کند.

در تفسیر حرفه‌ای، متخصص علاوه‌بر زمان رسیدن هر موج (Latencies)، فاصله زمانی بین آنها (Interpeak Latencies) و تقارن بین دو گوش را نیز ارزیابی می‌کند تا بتواند تفاوت بین یک کم‌شنوایی حسی‌عصبی ساده و یک درگیری عصبی یا مرکزی را بهتر تشخیص دهد. برای نمونه، حذف یا کاهش شدید Wave I همراه با حفظ نسبی Wave V می‌تواند در برخی الگوهای نوروپاتی شنوایی دیده شود، در حالی که تأخیر کلی امواج و افزایش فاصله بین Wave I و Wave V ممکن است به نفع ضایعات ساقه مغز یا فشردگی عصب شنوایی باشد؛ این جزئیات همیشه در چارچوب شکایت و سایر تست‌ها تفسیر می‌شود.

آستانه شنوایی در گزارش ABR چه معنایی دارد؟

در گزارش تست ABR، آستانه شنوایی معمولاً به صورت عددی بر حسب دسی‌بل nHL نوشته می‌شود و نشان می‌دهد کمترین شدت صدایی که Wave V قابل اعتماد در آن ثبت شده، چه مقدار بوده است. هرچه این عدد بالاتر باشد، یعنی برای تولید پاسخ قابل ثبت، به صدای بلندتری نیاز بوده و به‌طور معمول، نشان‌دهنده آستانه شنوایی بدتر است؛ این آستانه را می‌توان با کمک ضرایب تصحیح به آستانه رفتاری تقریبی در ادیومتری تون خالص تبدیل کرد و از آن برای تنظیم سمعک یا تصمیم‌گیری درباره مداخله استفاده نمود.

باید توجه داشت که آستانه‌های به دست‌آمده در تست شنوایی ABR معمولاً به صورت فرکانس‌به‌فرکانس گزارش می‌شوند، به‌خصوص اگر از محرک‌های Tone Burst استفاده شده باشد؛ این موضوع کمک می‌کند بدانیم در هر باند فرکانسی، وضعیت شنوایی چگونه است. برای مثال ممکن است آستانه در فرکانس‌های بم بهتر و در فرکانس‌های زیر بدتر باشد که الگوی رایج در برخی کم‌شنوایی‌های حسی‌عصبی است؛ بنابراین، عدد نوشته شده در گزارش فقط یک رقم ساده نیست، بلکه بخشی از تصویری است که باید در کنار شکل امواج و سایر آزمون‌ها دیده شود.

چه زمانی نتیجه تست طبیعی یا غیرطبیعی محسوب می‌شود؟

نتیجه تست ABR زمانی طبیعی در نظر گرفته می‌شود که آستانه‌های شنوایی ثبت شده در محدوده مورد انتظار برای سن فرد باشد، امواج I تا V شکل مناسب و زمان‌بندی استاندارد داشته باشند و تفاوت قابل توجهی بین دو گوش دیده نشود. در نوزادان و کودکان، محدوده طبیعی با توجه به سن و تکامل مسیر شنوایی کمی متفاوت است، اما به طور کلی، ثبت Wave V در شدت‌های کم و الگوی متقارن بین دو گوش نشانه‌ای از عملکرد مناسب حلزون، عصب شنوایی و ساقه مغز محسوب می‌شود؛ البته همیشه باید نتایج با مشاهده بالینی و سابقه پزشکی تطبیق داده شود.

نتیجه غیرطبیعی می‌تواند به شکل آستانه‌های بالا (نشان‌دهنده کم‌شنوایی)، تأخیر زیاد در رسیدن امواج، اختلاف قابل توجه بین گوش‌ها، حذف برخی امواج یا الگوی ناسازگار با سن ظاهر شود و هر یک از این موارد معنای خاص خود را دارد. برای نمونه، آستانه‌های بالا بدون تأخیر بین‌امواج معمولاً به کم‌شنوایی حسی‌عصبی ساده نزدیک است، در حالی که تأخیر بین Wave I و Wave V یا اختلاف شدید بین دو گوش، شکی به نفع درگیری عصب شنوایی یا ساقه مغز ایجاد می‌کند؛ در این حالات ممکن است پزشک درخواست بررسی‌های تکمیلی مانند MRI یا تست‌های الکتروفیزیولوژیک دیگر را مطرح کند.

آیا تست ABR خطر یا عوارض دارد؟

تست شنوایی ABR در ذات خود روشی غیرتهاجمی و ایمن است و معمولاً با عوارض جدی همراه نیست، زیرا فقط از صدا و الکترودهای سطحی برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز استفاده می‌شود. در حین انجام تست، هیچ جریان الکتریکی خطرناکی به بدن وارد نمی‌شود و الکترودها صرفاً مانند یک گیرنده عمل می‌کنند؛ بنابراین، نوزاد یا بزرگسال در طول تست، درد یا ناراحتی خاصی از نظر خود فرآیند احساس نمی‌کند و معمولاً تنها موضوع چالش‌برانگیز، ثابت نگه داشتن بدن و آرام بودن است.

در مواردی که برای نوزادان یا کودکان از داروهای آرام‌بخش یا بیهوشی سبک استفاده می‌شود، احتمال بروز عوارض جزئی مانند خواب‌آلودگی طولانی‌تر، تهوع خفیف یا تحریک‌پذیری موقت وجود دارد که به دارو مربوط است نه خود تست ABR. به همین دلیل، این نوع دارودرمانی باید حتماً تحت نظر متخصص بیهوشی و با رعایت استانداردهای ایمنی انجام شود؛ در شرایطی که امکان انجام تست در خواب طبیعی وجود دارد، معمولاً این گزینه در اولویت قرار می‌گیرد تا بدون نیاز به مداخلات دارویی، امواج با کیفیت مناسب ثبت شوند.

مقایسه کوتاه تست ABR با سایر تست‌های شنوایی

برای درک بهتر جایگاه تست ABR، مقایسه آن با چند آزمون مهم شنوایی مفید است:

این جدول نشان می‌دهد که تست شنوایی ABR در کنار سایر تست‌ها، مانند تست شنوایی ASSR، بخش‌های متفاوتی از سیستم شنوایی را بررسی می‌کند و جایگزین کامل آزمون‌های رفتاری نیست؛ بلکه هرکدام از این روش‌ها در جای خود برای تکمیل تصویر کلی وضعیت شنوایی فرد و ارزیابی دقیق‌تر عملکرد مسیرهای عصبی و آستانه‌های شنوایی به کار می‌روند.

چه زمانی پزشک انجام تست ABR را توصیه می‌کند؟

پزشک معمولاً زمانی انجام تست ABR را پیشنهاد می‌کند که غربالگری شنوایی نوزاد مشکوک باشد، تأخیر در رشد گفتار کودک دیده شود، ادیومتری رفتاری قابل اعتماد نباشد، علائم احتمالی درگیری عصب شنوایی یا ساقه مغز مانند وزوز یک‌طرفه و عدم تعادل وجود داشته باشد یا نیاز به برآورد عینی آستانه شنوایی برای برنامه‌ریزی سمعک و کاشت حلزون مطرح شود؛ در این شرایط، تست شنوایی ABR به عنوان یک ابزار دقیق، عینی و نسبتاً ایمن، اطلاعات کلیدی برای تصمیم‌گیری درمانی در اختیار تیم درمان قرار می‌دهد.